Krzysztof GRZEGORCZYK - Prezes PROZON Fundacja Ochrony Klimatu

W tym roku Fundacja PROZON obchodzi 30-lecie działalności. To długa droga! Gdy spojrzy Pan na tę drogę z perspektywy trzech dekad, również jako założyciel, które momenty uważa Pan za kamienie milowe w historii Fundacji?

Krzysztof GRZEGORCZYK: Myślę, że tych momentów było kilka i każdy z nich oznaczał ważny krok w rozwoju Fundacji. Zacząłbym jednak od samego pomysłu, który w połowie lat 90. był dość nietypowy – żeby konkurujące ze sobą firmy z branży chłodniczej wspólnie działały na rzecz ochrony środowiska, w formule fundacji. To stworzyło podstawę dla całej późniejszej działalności PROZON-u.

Drugim ważnym momentem było wprowadzenie na polski rynek stacji do odzysku czynników chłodniczych. Dzisiaj odzysk jest dla branży czymś oczywistym, ale wtedy takie urządzenia nie były u nas szerzej znane. Trzeba było nie tylko wprowadzić technologię, ale też przekonać firmy, że odzysk czynnika powinien być standardem pracy serwisanta.
Duże znaczenie miało również przeszkolenie, wspólnie z Centralnym Ośrodkiem Chłodnictwa w Krakowie, około 2500 firm chłodniczych w zakresie dobrych praktyk. To był początek szerszego budowania świadomości, że branża HVACR ma realny wpływ na środowisko i że sposób, w jaki obchodzimy się z czynnikami chłodniczymi, ma znaczenie.
Później przyszedł czas na rozwój własnych technologii. Jednym z ważniejszych osiągnięć było opracowanie technologii regeneracji wieloskładnikowych czynników chłodniczych z grupy F-gazów, a następnie wdrożenie technologii ich rozdziału z wykorzystaniem kolumny rektyfikacyjnej. To pozwoliło przejść od samego odzysku do rzeczywistego zamknięcia obiegu czynnika – odzyskania go, oczyszczenia i ponownego wykorzystania.

I wreszcie ostatnie lata, kiedy rozszerzyliśmy działalność poza same czynniki chłodnicze. Projekt RE-ELECTRO to wejście w obszar odzysku i zagospodarowania urządzeń HVACR oraz ich elementów. To ważny kierunek, bo gospodarka obiegu zamkniętego nie kończy się przecież na czynniku chłodniczym. Coraz większe znaczenie ma to, co dzieje się z całym urządzeniem po zakończeniu jego eksploatacji.

Patrząc na te 30 lat, widzę więc nie tyle pojedyncze wydarzenia, ile kolejne etapy: od budowania świadomości i wprowadzania podstawowych zasad odzysku, przez rozwój technologii regeneracji, aż po kompleksowe podejście do zagospodarowania urządzeń i materiałów z branży HVACR.

Uruchomienie pierwszego w Polsce centrum regeneracji czynników chłodniczych Fundacji PROZON w Warszawie, 2000 r.

Jak zmieniła się Fundacja w ciągu ostatnich 10 lat? Które projekty lub inwestycje miały największy wpływ na jej rozwój i pozycję na rynku?

K. G.: Ostatnie 10 lat to przede wszystkim dalsze wspieranie branży HVACR w radzeniu sobie ze zmianami regulacyjnymi i technologicznymi. Kiedy pojawiały się kolejne wymagania dotyczące czynników chłodniczych, organizowaliśmy konferencje i spotkania, podczas których tłumaczyliśmy, co nowe przepisy oznaczają w praktyce. Pamiętam pierwsze z tych konferencji – największe sale były wypełnione po brzegi. To dobrze pokazywało, jak bardzo branża potrzebowała wtedy wiedzy i konkretnego wsparcia.

Ważnym elementem tego okresu było również wprowadzenie w Polsce europejskiego systemu certyfikacji F-gazowej. Pierwsze europejskie certyfikaty wydawaliśmy wspólnie z czeskim, a później słowackim Związkiem Chłodnictwa i Klimatyzacji. Był to kolejny krok w profesjonalizacji rynku i podnoszeniu kwalifikacji osób pracujących z czynnikami chłodniczymi.

PROZON jako pierwszy ośrodek w Polsce uruchomił krajowe certyfikaty F-gazowe, 2014 r.

Przełomem było powołanie Akademii Czynników Alternatywnych. To był dla nas nowy rozdział – od reagowania na zmiany przepisów przeszliśmy do aktywnego przygotowywania branży do transformacji technologicznej związanej z wycofywaniem tradycyjnych czynników i wprowadzaniem czynników alternatywnych. W ostatnich latach kilka tysięcy osób ukończyło u nas szkolenia i egzaminy dotyczące F-gazów, czynników palnych czy CO₂ w chłodnictwie, a także podstaw chłodnictwa.

Kluczem do zbudowania kompetencji Akademii była współpraca z polskimi uczelniami oraz udział w europejskim programie REAL Alternatives. Dzięki temu mogliśmy połączyć wiedzę techniczną i praktykę z europejskimi standardami szkolenia i przygotowywać programy szkoleniowe odpowiadające na rzeczywiste potrzeby rynku.

PROZON Fundacja Ochrony Klimatu była jednym z głównych (założycielskich) partnerów międzynarodowego konsorcjum REAL Alternatives od samego początku istnienia tego projektu w latach 2012-2014

Nasza akademia – zarówno część wykładowa, jak i laboratorium zajęć praktycznych – zajęła sporą część naszej inwestycji w Grabcach Józefpolskich, tuż obok Mszczonowa. Ale ta inwestycja była znacznie szersza. W nowych halach powstało zaplecze dla czterech głównych obszarów działalności.

Pierwszy to regeneracja czynników chłodniczych, czyli rozwinięcie kompetencji, które Fundacja budowała od początku swojej działalności. Drugi to rozdział mieszanin czynników chłodniczych metodami rektyfikacji i adsorpcji – tutaj wchodzimy już w zaawansowane technologie pozwalające odzyskiwać z mieszanin wartościowe składniki i ponownie wprowadzać je do obiegu.
Trzeci obszar to RE-ELECTRO – odzysk i diagnostyka części zamiennych do urządzeń HVACR. To pokazuje, że patrzymy na gospodarkę obiegu zamkniętego szerzej niż tylko przez pryzmat czynnika chłodniczego. Czwarty to nasze laboratoria – analityczne i wzorcujące, które pozwalają kontrolować jakość zarówno czynników, jak i narzędzi stosowanych w pracach serwisowych.
Myślę więc, że największą zmianą w ostatnich 10 latach było właśnie rozszerzenie skali i zakresu działalności Fundacji. Z organizacji, która przede wszystkim pomagała branży radzić sobie z problemem czynników chłodniczych i związanymi z nimi regulacjami, staliśmy się organizacją łączącą edukację, technologie, regenerację, badania i rozwiązania związane z gospodarką obiegu zamkniętego. Inwestycja w Grabcach jest tego najlepszym przykładem.

Wiele Państwa energii pochłonęły budowa nowej siedziby oraz stworzenie zaplecza do regeneracji czynników chłodniczych. Jak Pan dziś ocenia tę decyzję? Czy inwestycja spełniła pokładane w niej oczekiwania?

K.G.: Inwestycja w Centrum 4R im. prof. Janusza Kozakiewicza była decyzją, która wynikała wprost z tego, jak zmieniała się branża. Wiedzieliśmy, że sam odzysk czynników to już za mało – potrzebne są możliwości ich profesjonalnej regeneracji i ponownego wprowadzenia do obiegu. Trudno sobie dziś wyobrazić funkcjonowanie polskiego chłodnictwa bez regeneracji czynników chłodniczych.

Centrum 4R im. prof. Janusza Kozakiewicza w Grabcach Józefpolskich k. Mszczonowa

Otwarcie Centrum 4R im. Prof. Janusza Kozakiewicza

Regeneracja ma zresztą dwa wymiary. Z jednej strony jest to odpowiedzialny sposób zagospodarowania odzyskanych czynników, które w przeciwnym razie musiałyby trafić do utylizacji. Z drugiej – daje branży legalne źródło czynników, których stosowanie w niektórych przypadkach zostało ograniczone lub objęte zakazami, jak R404A, R507A czy R422D, które mogą nadal być wykorzystywane pod warunkiem spełnienia wymagań dotyczących czynników regenerowanych.

Bardzo ważne było dla nas wykorzystanie środków unijnych w ramach projektu „Refrigerants LIFE Cycle”. Dzięki temu mogliśmy wyposażyć zakład w instalacje wykorzystującą zaawansowane technologie rozdziału i oczyszczania mieszanin. Dzisiaj przetwarzamy na nich ponad 100 ton, pochodzących z odzysku mieszanin rocznie. Bez możliwości ich regeneracji znaczna część tych substancji musiałaby zostać zutylizowana, a tym samym bezpowrotnie stracilibyśmy cenny surowiec.

Co ważne, po przejściu całego procesu otrzymujemy pełnowartościowy czynnik, który może ponownie trafić na rynek. Można powiedzieć, że z odpadu powstaje w Polsce produkt, który może zastępować czynnik pochodzący z importu, między innymi z Chin lub Stanów Zjednoczonych.

Ma to znaczenie nie tylko środowiskowe, ale również gospodarcze i strategiczne. Europa jest w dużym stopniu zależna od importu czynników chłodniczych. Im więcej jesteśmy w stanie odzyskać, zregenerować i ponownie wykorzystać, tym mniejsza jest ta zależność. W sytuacji zakłócenia łańcuchów dostaw lokalne możliwości produkcji i regeneracji mogą mieć naprawdę duże znaczenie dla ciągłości funkcjonowania branży.

Dlatego patrzę na tę inwestycję nie tylko jak na rozbudowę Fundacji. To również inwestycja w krajowe kompetencje, technologię i bezpieczeństwo dostaw. Można powiedzieć krótko: dzięki polskiej technologii otrzymujemy produkt, który pozostaje w obiegu zamiast trafiać do utylizacji.

Kolumny rektyfikacji w Centrum 4R Fundacji PROZON. Kluczowy element unikalnej w skali światowej instalacji służącej do regeneracji i rozdzielania wieloskładnikowych mieszanin czynników chłodniczych

Fundacja rozpoczęła szkolenia przygotowujące do uzyskania europejskiego certyfikatu A1 zgodnego z nowymi przepisami F-gazowymi. Są Państwo pierwszym ośrodkiem kształcącym w tym kierunku – dlaczego?

K.G.: Rzeczywiście jesteśmy pierwszym ośrodkiem w Polsce, który rozpoczął szkolenia i egzaminy prowadzące do uzyskania europejskiego certyfikatu A1. Wynika to przede wszystkim z tego, że nie chcieliśmy czekać, aż nowe wymagania zaczną być pilnym problemem dla kilkudziesięciu tysięcy osób pracujących dziś z czynnikami chłodniczymi.

W Polsce wydano około 60 tysięcy certyfikatów F-gazowych, a zgodnie z nowymi przepisami będą one musiały zostać wymienione na nowe do marca 2028 roku. Dodatkowo, nadal czekamy na polskie przepisy wykonawcze. Uznaliśmy więc, że warto dać branży możliwość wcześniejszego przygotowania się – zamiast sytuacji, w której za rok czy dwa wszyscy będą pilnie szukać terminów na szkolenia i egzaminy.

Ponownie, po około 10 latach, współpracujemy przy realizacji tych szkoleń ze słowacką jednostką certyfikującą. Dzięki temu możemy zaoferować europejski system certyfikacji, a jednocześnie szkolenie oparte na REAL Alternatives, mocno nastawione na praktykę.

To zresztą ważna zmiana w porównaniu z dotychczasowymi certyfikatami. Nowe wymagania oznaczają konieczność znacznie szerszej wiedzy o czynnikach alternatywnych – w tym o czynnikach palnych, CO₂ czy innych rozwiązaniach stosowanych w miejsce tradycyjnych F-gazów. Samo zdanie egzaminu nie powinno być tutaj celem samym w sobie. Chodzi o to, żeby osoba, która otrzyma nowy certyfikat, rzeczywiście była przygotowana do bezpiecznej pracy z czynnikami alternatywnymi.

I właśnie dlatego zależało nam na tym, żeby uruchomić te szkolenia możliwie jak najwcześniej. Dajemy branży czas na spokojne przygotowanie się do zmiany, zamiast zmuszać ją do nadrabiania zaległości w ostatniej chwili.

Obserwujemy dynamiczny rozwój pomp ciepła, instalacji CO2, propanu oraz rosnącą liczbę centrów danych wymagających nowoczesnych systemów chłodzenia. Jak te trendy wpływają na działalność Fundacji?

K.G.: Zmiany te oznaczają przede wszystkim, że rośnie znaczenie jakości – zarówno urządzeń, jak i czynników chłodniczych oraz pracy serwisowej. Szczególnie w instalacjach krytycznych, takich jak centra danych, produkcja przemysłowa, przetwórstwo spożywcze czy logistyka, awaria systemu chłodzenia może mieć bardzo poważne konsekwencje. Tutaj nie ma miejsca na przypadkową jakość komponentów czy czynników.

Dlatego wraz z rozwojem nowych technologii rośnie znaczenie naszego laboratorium analitycznego. Inwestujemy w nowy sprzęt i rozwijamy kompetencje personelu, żeby móc coraz dokładniej badać coraz szersze spektrum nowych czynników syntetycznych, naturalnych oraz tych pochodzących z odzysku. To ważne także dlatego, że wraz ze wzrostem znaczenia regenerowanych czynników rynek będzie potrzebował coraz większego zaufania do ich jakości.

Drugi obszar to laboratorium wzorcujące. Utrzymujemy w nim system jakości, ponieważ jakość narzędzi używanych przez serwisantów również ma bezpośredni wpływ na jakość i bezpieczeństwo prac instalacyjnych. Jeżeli manometr, detektor nieszczelności czy inne urządzenie pomiarowe nie działa prawidłowo, nawet bardzo dobry fachowiec może podjąć błędną decyzję.

Nowe technologie chłodnicze oznaczają więc dla Fundacji nie tylko konieczność poszerzania wiedzy o propanie, dwutlenku węgla czy innych czynnikach alternatywnych. To również większa odpowiedzialność za jakość – od czynnika, przez urządzenia i narzędzia, aż po kompetencje osób, które z nich korzystają. I właśnie w tym kierunku rozwijamy nasze laboratoria i programy szkoleniowe.

Nad jakimi nowymi projektami lub technologiami obecnie pracuje Fundacja i które z nich mogą mieć największe znaczenie dla rozwoju branży?

K.G.: Obecnie pracujemy nad rozszerzeniem usług serwisowych związanych z odzyskiem elementów z dużych i średniej wielkości instalacji chłodniczych i klimatyzacyjnych. Chodzi o to, żeby podczas demontażu nie traktować całego urządzenia jako odpadu, ale – tam, gdzie jest to technicznie i ekonomicznie uzasadnione – odzyskać dobre, sprawne części i przygotować je do ponownego wykorzystania.

Demontaż urządzenia chłodniczego w ramach projektu RE-ELECTRO 4 LIFE i odzysk komponentów do ponownego wykorzystania

Odzyskane części urządzeń chłodniczych przygotowane do dalszej oceny i ponownego wykorzystania w ramach projektu RE-ELECTRO

To wymaga nieco innego podejścia do serwisu. Chcemy rozwijać metody nieinwazyjnego demontażu i transportu, a następnie solidnej diagnostyki i kwalifikowania odzyskanych elementów. Dzięki temu wartościowe podzespoły, które po zakończeniu eksploatacji jednego urządzenia mogłyby zostać zutylizowane, mogą dostać drugie życie w innym urządzeniu.

To jest dla nas naturalne rozszerzenie projektu RE-ELECTRO. Do tej pory dużo mówiliśmy o odzysku i regeneracji czynnika chłodniczego, ale gospodarka obiegu zamkniętego powinna obejmować całe urządzenie. Jeżeli możemy odzyskać czynnik, a równocześnie uratować sprawny kompresor, wymiennik, automatykę czy inne wartościowe elementy, to z punktu widzenia środowiska i ekonomiki ma to znacznie większy sens niż potraktowanie wszystkiego jedynie jako surowiec do recyklingu.

Myślę, że właśnie w tym kierunku będzie rozwijać się branża – od prostego „zagospodarowania odpadu” w stronę odzyskiwania jak największej wartości z urządzeń, które kończą swoją pracę. Dla firm serwisowych może to być również nowe źródło przychodów, a dla użytkowników – możliwość korzystania z tańszych, sprawdzonych części. To rozwiązanie, które łączy korzyść środowiskową z bardzo konkretnym aspektem biznesowym.

 PROZON to również szansa rozwoju dla młodych osób chcących związać się z branżą HVAC – zdjęcie z uroczystości 25-lecia Fundacji

Na zakończenie – czego życzyłby Pan Fundacji PROZON i całej branży HVACR z okazji jubileuszu 30-lecia działalności?

K.G.: Z okazji 30-lecia Fundacji chciałbym przede wszystkim podziękować wszystkim naszym klientom, partnerom i współpracownikom za zaufanie, owocną współpracę i za to, że przez te lata mogliśmy razem realizować kolejne projekty i pomysły.

Fundacji życzyłbym, żeby nadal była potrzebna branży – i żebyśmy za kolejne 10 czy 20 lat wciąż potrafili odpowiadać na jej realne potrzeby.

A całej branży HVACR życzę przede wszystkim rentownych kontraktów i bezpiecznej pracy – bezpiecznej dla ludzi i środowiska. Myślę, że takie życzenia będą zawsze aktualne.